Vanaf het voormalige gemeentehuis in Gorssel is het nog een heel eind lopen naar De Schoolt. Zeker vier uur gaans in noordoostelijke richting. De buurtschap ligt in de periferie van de voormalige gemeente en aan de rand van het vroegere grondgebied van de Elf Marken. Het is er groen, stil en rustig, de gemeenschap lijkt er in zichzelf gekeerd. Maar vergis je niet.
Eeuwenlang is de marke van Schoolt nauw verweven met Dorth. In een soort personele unie is ze onderworpen aan de Hoge Heeren van kasteel Dorth. Dat die vanaf hun burcht te paard over eigen grondgebied naar hun bezittingen in Markelo en Laren kunnen gaan, is natuurlijk handig. Het verklaart mogelijk de langgerekte vorm van het gebied Kring van Dorth langs de Schipbeek en langs de provinciale grens met Overijssel. Sinds de opening van de A1 in het begin van de jaren ’70 kun je er de wereld voorbij horen razen.
Anno 2026 worden Dorth en De Schoolt nog steeds in een adem genoemd. Kring van Dorth bestaat uit meerdere buurtschappen. De Schoolt is de middelste, De Wippert de meest oostelijke. De nieuwe gemeente Lochem voegt al die buurtschappen statistisch samen en telt zo 321 inwoners en 238 adressen voor Kring van Dorth. De Schoolt zelf telt zo’n veertig huizen, met in totaal naar schatting ruim honderd bewoners.
Maar het sociale netwerk van De Schoolt strekt zich veel verder uit dan alleen Kring van Dorth. Met een klein beetje fantasie kun je De Schoolt beschrijven als misschien wel de meest multiculturele streek van de Elf Marken. In vroegere tijden grensde De Schoolt ook aan de omliggende marken van Bathmen, Zuidloo, Harfsen, Laren, Verwolde en Oolde. Net als De Schoolt zijn dat buurtschappen met voornamelijk uitgestrekte heidevelden en bossen, met in de winter slecht begaanbare zandwegen en met enkele stroken in cultuur gebrachte gronden. Regelmatig zijn er conflicten met de buren over het stiekem verplaatsen van grenspalen of het laten grazen van vee op andermans markegrond. Vaak ook wordt de ruzie gesust op markevergaderingen onder het genot van jenever, zoete Malagawijn of andere sterke drank.
In latere tijden moeten de inwoners van De Schoolt in Gorssel naar de burgerlijke stand om hun pasgeborene te laten inschrijven, ze gaan in Bathmen naar de kerk en worden daar ook begraven. De kinderen gingen of gaan naar de lagere school in Bathmen, in Loo of in Harfsen. Hun ouders doen de boodschappen doorgaans in Bathmen, tenzij de supermarkt in Harfsen dichterbij is. In 1984 sluit de enige kruidenierswinkel in De Schoolt, die van Jan en Bertha Enderink aan de Peppeldijk, de deuren. In Harfsen moeten de Schooltenaren naar het stembureau. Als een koe ziek is, belt de boer de veearts uit Holten. Meestal ging men naar de bank in Laren. Inwoners van De Schoolt vond je in de oude telefoonboeken terug onder de netnummers van Harfsen, De Wippert, Laren of Bathmen. En de jongelui gingen tot voor enkele decennia terug dansen in Laren, Harfsen, Bathmen of Markelo. Of ze gingen natuurlijk naar café De Wippert, bij de vroegere ophaalbrug over de Schipbeek waaraan het zijn naam te danken heeft.
Die mengelmoes van verbindingen overziend, is het niet gek om De Schoolt als een soort ‘niemandsland’ aan te duiden. Maar, staat in een 35 jaar geleden uitgeven boek over de ‘buurtschap en haar geschiedenis’, De Schoolt is ook een ‘iedersland’. ‘Wij voelen ons hier best thuis (..) een prima buurt waar het goed toeven is’, schrijven de auteurs namens de lokale gemeenschap. ‘De Schoolt die is van ons. Hier blif altied ons thuus. Bie de beeste van va. En bie mo achter ’t fornuus’.
Wie op zoek gaat naar de historische contouren in het landschap van De Schoolt, komt al snel uit bij de eendenkooi aan de Wippertdijk, op de hoek met de Kooidijk. Die vangplaats werd gegraven ‘ten behoeve van de geneugten van de Heeren van Dorth’. Wanneer precies blijkt niet meer te achterhalen, maar in 1611 wordt ze al vermeld in de documenten van Dorth. Drie jaar geleden kocht buurtbewoner Wim Scholthof de eendenkooi. Vroeger behoorde die ook al tot het familiebezit van de Scholthofs. Nu wil hij de dichtgegroeide kooi weer in ere herstellen, niet als vangplaats van eenden, daarvoor is het waterpeil in de wijde omgeving de afgelopen eeuwen te veel gezakt, maar als cultuur-historisch erfgoed.
Een paar kilometer verderop stuit je op nog een opmerkelijke plek in de verborgen geschiedenis van De Schoolt. De Broekhuisdijk leidt naar een groene laagte, ruwweg gesitueerd tussen de Oude Dortherbeek en de Zaalbeek. Langs een aardenwal met struiken en een enkel boompje is nog wat sneeuw achtergebleven. Een grote plas bedekt het weiland, wat duidt op een drassige bodem. Op nog geen honderd meter afstand graast een sprong reeën. Een pikzwarte reegeit heft haar kop op, maar ze toont zich niet verontrust.
De ‘lèèn’, zo wordt deze afgelegen vlakte in De Schoolt genoemd. Onder het gras kleurt de bodem rood, veroorzaakt door een hoog ijzergehalte. In de 19de eeuw werd deze oer afgegraven en als ijzererts afgevoerd naar smeltovens in Deventer en verder weg naar Pruisen. Met een klein beetje fantasie kun je De Schoolt daarom ook beschrijven als misschien wel de meest industriële streek van de Elf Marken. In zijn ‘Oud Achterhoeksch Boerenleven’ laat meester Heuvel zien hoe dat eraan toe ging: ‘Het ratelen der zware oerwagens klinkt al van verre op de knobbelige zandwegen. In die dagen was er in de Schoolt langs de Dortherbeek veel ijzeroer gedolven uit de lage weiden, bergen van dat rood-bruine erts, en nu voerden sjouwers het wel 2,5 uur ver naar ’t station Laren, vanwaar het naar de hoogovens van Rijnland werd gebracht. Die voerlui kenden we allen’.
In een grote wijde kring kijken hooggelegen boerderijen vanuit de verte neer op de ‘lèèn. Erven werden en worden ze genoemd. Ze dragen namen als Markvoort, De Kuiper, Koert en Schutte, en ze zijn eeuwen oud. Erve Hietkamp was ooit ook een herberg. Schippers op de Schipbeek en andere reizigers konden overnachten bij De Wippert (destijds ook wel als ‘Dorstig Hert’ aangeduid) en De Bloemendaal. Niet alle oorspronkelijke hoeves bestaan meer, hun namen wel. Onder een nog niet zo heel lang geleden gekapte linde op de brink bij Erve Schoolthoff vergaderden de gewaarden in de Marke Schoolt. Op de agenda stonden praktische zaken als het weiden van vee op de gemeenschappelijke gronden en het onderhoud van de Hietkampse brug over de Dortherbeek.
In de tijd van de marken lieten de boeren hun schapen en ander vee grazen op de heide. Na de winter strooiden ze de met mest vermengde plaggen vanuit de potstallen op hun akkers. Die vruchtbare ‘kampen’ kwamen in de loop der tijd steeds hoger te liggen. Dat is nog steeds goed te zien in het cultuurlandschap van De Schoolt.
Van latere eeuwen dateert de versnippering van het aantal boerderijen. Bij vererving werden vaak nieuwe boerderijen afgesplitst van de oude erven. Naast Erve Scholthof (Schoolthoff van de markevergaderingen) kwam er onder andere ook een boerderij met de naam Nieuw Scholthof (1931) en een met de naam Teunis Scholthof (1954). En naast de oude erve De Kooier bestaat sinds 1923 De Nieuwe Kooier. Veel nieuwe boerderijen en katersteden dateren van de eerste helft van de vorige eeuw, in een periode dat de moderne landbouw sterk in ontwikkeling kwam, mogelijk gemaakt door het gebruik van kunstmest.
In de wederopbouwjaren van de vorige eeuw kregen de huizen in De Schoolt aansluiting op elektriciteit, stromend water en telefoon. De zandwegen werden verhard. De waterhuishouding werd aangepast door betere afvoer van de beken en sloten. En er werd een ruilverkaveling doorgevoerd. ‘In dertig jaar verandert er meer dan eeuwen daarvoor’, verzuchtte een inwoner destijds. De boerderijen met de eeuwenoude namen liggen nu aan gemakkelijk bereikbare wegen als Wittendijk, Kooidijk en Wippertdijk. Vroeger had je niets aan die adressen, toen werden de boerderijen en andere historische ‘plaetsen’ aangeduid met de hoofdletter D, van Dorth, gevolgd door een nummer.
Erve Scholthof, waarschijnlijk de oudste boerderij in De Schoolt, was D 8. Plaets D 20 is katerstede De Kooier. ‘Janoom van de Keujer’ van die boerderij was knecht op erve Blauwhand, het geboortehuis van meester Heuvel in Oolde. Als kind, schrijft meester Heuvel, ging hij ‘zo geerne’ met Jan mee ‘naar zijn volk’ in de Schoolt: ‘t Is drie kwartier ver en de weg loopt door eenzame heidevelden. Op een afstand zie je oude hofsteden in ’t geboomte liggen’.
Op de zandsteen boven de ronde deurboog van de boerderij staat het jaartal 1790. Binnen zit je gezellig in de keuken. Tegen het plankenbeschot hangen een paar jachtgeweren. ‘Vader Aorend is een geweldig jager of beter stroper. Dat zit in het bloed; zijn vader had de passie ook en zijn grootvader was een Nimrod voor het aangezicht des Heeren.’
‘Stroopersfamilie’, staat boven de passage die Heuvel wijdt aan de bewoners van De Kooier. Meer dan een eeuw later heeft Henk Klein Ovink niets van een stroper. Hij werd in 1951 geboren op De Kooier en was er ruim dertig jaar boer. Van dichtbij heeft hij de veranderingen op het platteland de afgelopen decennia om hem heen gezien. Met de ruilverkaveling verdween het karakteristieke coulisselandschap grotendeels en werden de kleine akkers aaneengesloten en ingezaaid met weidegras. De agrarische bedrijfsvoering werd steeds grootschaliger. En net als elders op het platteland worden de boeren in De Schoolt nu op pijnlijke wijze geconfronteerd met milieuregels en andere beperkende maatregelen. Veel boeren zijn gestopt bij gebrek aan opvolging. Een boer in de buurt is naar Zweden vertrokken om daar zijn geluk te beproeven. Minder dan een handjevol agrarische ondernemers boeren anno 2026 nog in De Schoolt. Maar de gemeenschapszin leeft er nog steeds.
