Als de verwoeste kerk van Gorssel na de Tweede Wereldoorlog wordt opgebouwd, moeten de bouwlieden in 1947 even wachten. Een zwaluwpaar nestelt in het schip. Pas als de jongen zijn uitgevlogen, kan de laatste ruit worden geplaatst. Een gesmeed ijzeren zwaluwnest aan de balustrade herinnert daaraan, met een verwijzing naar psalm 84, vers 2: ‘zelfs vindt de zwaluw een nest voor zich’.
De kerk van Gorssel herbergt tal van dit soort referenties. Aan Bijbelteksten en aan historische gebeurtenissen. De geklonken kroonluchters boven de kerkbanken zijn gemaakt door de Gorsselse kunstsmid Willem Jonkers I. Wie de kerk binnentreedt, ziet onder de tekst ‘Soli Deo Gloria’ op de deur een fijn gebeeldhouwd tafereel dat bezetting én bevrijding uitbeeldt. De Duitsers zijn duivelse figuurtjes, Vrouwe Justitia belichaamt de gerechtigheid.
Schepper van dit kunstwerk is Marie Adrianus van Nieukerken. Deze Gorsselse architect ontwerpt de huidige kerk. En hij houdt toezicht op de restauratie van de toren. Die is doelwit van geallieerde bommenwerpers omdat de Duitsers er een radiozender en uitkijkpost hebben geïnstalleerd. De toren is gehavend maar overleeft de oorlog.
De kerktoren van Gorssel is het oudste monument van het dorp. Hij stamt uit einde van de vijftiende eeuw. De toenmalige Gotische kerk verrijst op een zandrug op de grens van de toenmalige marken Eschede en Gorssel. Een opschrift op de oudste van de twee klokken verraadt de datum: ‘Johannes Gerardus de Wou heeft me in 1498 gegoten’. Van Wou is de beroemdste Europese klokkengieter in die tijd.
De kerktoren is 32 meter hoog. Die hoogte wordt in 1633 bereikt bij de eerst bekende verbouwing. Er wordt drie meter bovenop gemetseld, met kleinere stenen dan de oorspronkelijke. Een volgende grote verbouwing volgt in 1842. Van de middeleeuwse zaalkerk, gebouwd op de richtlijn van west naar oost, blijft nauwelijks iets over. Gemeentesecretaris en Gorssels geschiedschrijver J. de Graaf ergert zich groen en geel. ‘Een wangedrocht’ betitelt hij het gebouw.
Nog geen eeuw later, in 1928, wordt de kerk opnieuw afgebroken en aan de noordzijde herbouwd. Bij die verbouwing betreedt men ook de grafkelder van de roemruchte familie Van der Capellen. De nog aanwezige stoffelijke overschotten worden bij elkaar gelegd en de ingang van de grafkelder wordt voorgoed dichtgemetseld. In de kerk wordt een gedenksteen geplaatst.
De huidige, in 1947 in gebruik genomen kerk, is een kwartslag gedraaid. Er is nu ook een ingang in de torengevel. Wie zich bukt, ziet aan de oostkant van de kerk de contouren van de oude kerk in het plaveisel. En in de grond onder een lantaarnpaal liggen nu de stoffelijke overschotten van de Van der Capellens. De grafkelder, of wat daarvan over is, ligt anno 2025 buiten de kerk. Binnen in het gebouw wordt nog steeds geklust. Dit jaar wordt een nieuw stiltecentrum in gebruik genomen, waar je overdag altijd terecht kunt. De kerk van Gorssel is al eeuwen oud, maar ze is nooit af.
